Forty w Piątnicy

Masywne wały ziemne ciągnące się przez kilkaset metrów, betonowe schrony ukryte pod ziemią i system fortyfikacji, który miał zatrzymać armie – to Forty w Piątnicy Poduchownej. Trzy potężne forty połączone fosami i wałami w jeden kompleks obronny to fragment carskiej Twierdzy Łomża z przełomu XIX i XX wieku. Dziś to jedno z ciekawszych miejsc dla miłośników militariów na Podlasiu, choć nie tylko – labirynt korytarzy i tajemnicze legendy przyciągają też zwykłych spacerowiczów.

Historia fortów – od carskich planów do polskiej obrony

Budowę fortyfikacji w Piątnicy rozpoczęto w 1887 roku. Rosjanie potrzebowali systemu obronnego chroniącego zachodnią granicę imperium przed ewentualnym atakiem z Prus Wschodnich. Łomża, jako stolica guberni z ważnymi szlakami komunikacyjnymi i przeprawą przez Narew, była strategicznym punktem. Początkowo powstały ziemne reduty – proste, ale skuteczne umocnienia.

Dopiero później, w ramach rozbudowy Twierdzy Łomża, trzy forty w Piątnicy otrzymały betonowe wzmocnienia. Oznaczono je numerami 1, 2 i 3 (wschodni, środkowy, zachodni), a potem przemianowano zgodnie z rosyjskim alfabetem na A, B i W. Całość miała tworzyć tzw. Główną Osłonę – ciągły pas obrony z wałami, fosami, osłoniętymi drogami do przerzutu wojsk oraz schronami bojowymi i biernymi. To rozwiązanie wyróżniało forty w Piątnicy na tle klasycznych twierdz fortowych, gdzie obiekty stały osobno.

Głównym budowniczym był generał Aleksiej Szoszin. Planowano też kolejne forty na przedpolu twierdzy – Kalinowo, Rządkowo, Czarnocin, Jeziorko i Budy – ale te projekty nigdy nie zostały zrealizowane.

W 1920 roku to właśnie polscy żołnierze wykorzystali forty w Piątnicy, by powstrzymać marsz Armii Czerwonej na Warszawę. Fortyfikacje dały obrońcom stolicy cenny czas.

W 1939 roku Wojsko Polskie dodatkowo wzmocniło umocnienia, budując na wałach 12 małych schronów ze stanowiskami karabinów maszynowych. Fortyfikacje w Piątnicy stały się głównym punktem oporu podczas bitwy pod Łomżą we wrześniu 1939 roku – jednej z bitew kampanii wrześniowej.

Co zobaczysz w fortach – labirynt korytarzy i betonowe schrony

Spacer po fortach to przede wszystkim wędrówka po rozległych wałach ziemnych. Z daleka wyglądają jak naturalne wzniesienia, ale z bliska widać ich regularność i przemyślaną konstrukcję. Wały ciągną się przez setki metrów, tworząc imponujący system obronny.

Wewnątrz fortów czekają betonowe korytarze i pomieszczenia – magazyny amunicji, kwatery żołnierskie, stanowiska ogniowe. Część pomieszczeń jest dostępna, choć zwiedzanie wymaga ostrożności. Brak oświetlenia, zawilgocone ściany, gruz – to nie jest turystyczna atrakcja z przewodnikiem i poręczami. Latarka i odpowiednie buty to podstawa.

Fort I uważany jest za najlepiej zachowany. Można tam dotrzeć nawet do starych latryn, choć stan techniczny budowli pozostawia wiele do życzenia. W niektórych miejscach widać ślady betonowych konstrukcji, w innych – ziemne umocnienia z końca XIX wieku. To ciekawe zestawienie różnych etapów budowy.

System wałów i fos łączący wszystkie trzy forty pozwala na długi spacer z widokiem na okolicę. Z góry wałów widać rozległe tereny wokół Piątnicy – łatwo wyobrazić sobie, jak ważna była to pozycja strategiczna.

Tajemnice i legendy fortów w Piątnicy

Od dziesięcioleci krążą opowieści o tajemniczych korytarzach łączących forty z Łomżą, oddaloną o kilka kilometrów. Nikt tego nie potwierdził, ale też nie zaprzeczył. Zwiedzając obiekty rzeczywiście można zauważyć, że brakuje ciągłości w podziemnych ciągach komunikacyjnych między wszystkimi budowlami. Logika nakazywałaby, żeby poterny zapewniały bezpieczną łączność ze wszystkimi stanowiskami bojowymi.

Były żołnierz 33 pułku piechoty z Łomży twierdzi, że koszary miały podziemne połączenia ze wszystkimi fortami. Czy tajemne korytarze wciąż czekają na odkrywcę?

Są też mroczniejsze historie. Według niektórych relacji, w zamurowanych korytarzach ukryto ciała partyzantów mordowanych przez stalinowski reżim. Ciał nie znaleziono, ale zamurowane korytarze faktycznie istnieją. Prawda czy legenda? Trudno powiedzieć.

Dla kogo są forty w Piątnicy

Przede wszystkim dla miłośników historii wojskowej i fortyfikacji. To miejsce, gdzie można zobaczyć autentyczne XIX-wieczne umocnienia, poczuć atmosferę carskiej twierdzy i polskiej obrony z 1920 i 1939 roku. Entuzjaści militariów znajdą tu wiele do odkrycia – od betonowych schronów po ziemne reduty.

Forty przyciągają też miłośników urbexu i eksploracji opuszczonych miejsc. Trzeba jednak pamiętać, że to nie jest zabezpieczona trasa turystyczna. Wchodzenie do wnętrz wiąże się z ryzykiem – zawalone fragmenty, niestabilne konstrukcje, brak oświetlenia.

Dla rodzin z dziećmi? Spacer po wałach jak najbardziej. Dzieci uwielbiają wspinać się na ziemne wzniesienia i biegać po rozległym terenie. Wchodzenie do środka już niekoniecznie – lepiej ograniczyć się do zewnętrznych partii fortów.

Łomżanie traktują forty jako miejsce niedzielnych spacerów. To dobry punkt na krótką wycieczkę rowerową z miasta, kilka kilometrów w jedną stronę.

Stan obecny i przyszłość fortów

Forty w Piątnicy od lat podupadają. Brak systematycznej konserwacji sprawia, że niektóre elementy są w złym stanie technicznym. Fort I i II około 30 lat temu kupił Antoni Sokołowski – Polak mieszkający w Stanach Zjednoczonych, który z sentymentu do rodzinnej Łomży przejął zaniedbane wówczas obiekty.

Obecnie właściciel wystawił forty na sprzedaż za 8,5 miliona złotych, choć cena jest do negocjacji. Jego marzeniem jest, żeby kupił je samorząd lub ktoś z Polski, kto zadba o to, by obiekty nadal służyły społeczności – jako miejsce spotkań, wydarzeń i aktywności dla dzieci.

Fort III (zachodni) ma innego właściciela i również wymaga renowacji.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać forty w Piątnicy

Wstęp: Forty są dostępne bezpłatnie. Nie ma biletów, bramek ani wyznaczonych godzin otwarcia. To obiekty w terenie otwartym – można je zwiedzać o każdej porze dnia.

Jak dojechać: Piątnica Poduchowna leży kilka kilometrów na wschód od Łomży. Z centrum miasta można dojechać samochodem (około 10 minut), rowerem (30-40 minut) lub autobusem lokalnym. Forty znajdują się przy drodze, są dobrze widoczne już z daleka dzięki charakterystycznym wałom ziemnym.

Parking: Można zaparkować przy drodze w pobliżu fortów. Brak wydzielonego parkingu, ale zwykle nie ma problemu ze znalezieniem miejsca.

Ile czasu przeznaczyć: Spacer po wałach i obejrzenie fortów z zewnątrz to około godziny. Jeśli ktoś chce wejść do środka i dokładniej zbadać korytarze – warto zarezerwować 2-3 godziny. Miłośnicy militariów mogą spędzić tu cały dzień.

Co zabrać:

• Latarkę (najlepiej mocną) – w korytarzach panuje całkowita ciemność
• Odpowiednie buty – teren nierówny, w środku może być ślisko i błotnisto
• Ubranie, które można pobrudzić
• Wodę i coś do jedzenia – w okolicy brak sklepów i punktów gastronomicznych bezpośrednio przy fortach

Bezpieczeństwo: Zwiedzanie wnętrz odbywa się na własną odpowiedzialność. Brak zabezpieczeń, oświetlenia, oznakowań. Niektóre fragmenty mogą być niestabilne. Nie zaleca się wchodzenia samemu – lepiej w grupie.

Najlepsza pora: Wiosna i lato, gdy dni są dłuższe i teren nie jest zabłocony. Jesienią i wczesną wiosną może być mokro. Zimą wały pokryte śniegiem wyglądają malowniczo, ale wchodzenie do środka jest jeszcze trudniejsze.

Przy rozwijającym się zapleczu gastronomiczno-hotelowym w Piątnicy forty mogą stać się punktem wyjścia do szerszej turystyki w regionie Łomży.

Co jeszcze warto zobaczyć w okolicy: Łomża z ratuszem i katedrą, przeprawa przez Narew, pozostałe elementy Twierdzy Łomża (forty IV i V na lewym brzegu Narwi). Dla zainteresowanych fortyfikacjami warto też odwiedzić Twierdzę Osowiec, oddaloną o około 80 kilometrów.