Pomnik Szarży Artylerii Konnej gen. Józefa Bema

Na niewielkim kopcu przy ulicy Fortowej w Ostrołęce stoi pomnik, który przypomina o jednej z najdramatyczniejszych chwil powstania listopadowego. Monument upamiętnia szarżę artylerii konnej pod dowództwem generała Józefa Bema podczas bitwy pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku. To miejsce, gdzie historia staje się namacalna – szczególnie dla tych, którzy chcą zrozumieć, jak wyglądały ostatnie tygodnie walki o polską niepodległość w XIX wieku.

Historia pomnika i jego burzliwe losy

Pomnik powstał z inicjatywy 12 Dywizjonu Artylerii Konnej stacjonującego w pobliskich Wojciechowicach. Prace ruszyły w kwietniu 1930 roku według projektu Romualda Zerycha i Borysa Zinserlinga. Na sztucznym pagórku ustawiono wysoki cokół, a na nim pełnoplastycznego orła w koronie, wzbijającego się do lotu – symbol, który miał oddawać ducha walczących artylerzystów.

Odsłonięcie nastąpiło 26 maja 1931 roku, dokładnie w setną rocznicę bitwy. Po głównych uroczystościach przy powstającym wtedy Mauzoleum Bitwy Ostrołęckiej pochód dotarł pod pomnik, a odsłonięcia dokonał inspektor armii generał Leonard Skierski. To były wielkie obchody z udziałem wojska i mieszkańców miasta.

Niestety, los pomnika odbił się echem wojennej historii Polski. Pod koniec 1939 lub na początku 1940 roku Niemcy zniszczyli monument. Przez prawie dwie dekady miejsce pozostawało puste, aż 26 maja 1957 roku zorganizowano tam manifestację patriotyczną. Rok później, 20 lipca 1958 roku, odsłonięto odbudowany pomnik. Dzisiejsza forma nawiązuje do oryginalnego projektu, choć nie jest jego dokładną kopią.

Bitwa pod Ostrołęką – kontekst historyczny

Żeby zrozumieć znaczenie tego miejsca, warto cofnąć się do maja 1831 roku. Powstanie listopadowe trwało już pół roku, a sytuacja wojsk polskich była coraz trudniejsza. 26 maja pod Ostrołęką doszło do starcia z armią rosyjską dowodzoną przez feldmarszałka Dybicza.

Bitwa toczyła się przez cały dzień – zarówno na ulicach miasta, jak i na okolicznych polach. Ostrołęka bardzo ucierpiała w walkach. Pożary wybuchały rano podczas walk wręcz z udziałem mieszkańców, a po południu miasto płonęło od ostrzału artyleryjskiego z obu stron. Polacy stracili ponad 6 tysięcy żołnierzy, Rosjanie niespełna 5 tysięcy. Mimo że bitwa formalnie pozostała nierozstrzygnięta, powszechnie uznaje się ją za klęskę polską.

Niektórzy historycy uważają, że gdyby plan generała Prądzyńskiego został pomyślnie zrealizowany i Polacy wygrali bitwę, Królestwo Polskie mogło odzyskać niepodległość lub przynajmniej uzyskać autonomię pod nominalnym zwierzchnictwem cara.

Wieczorem wykończone całodzienną walką oddziały polskie zaczęły się wycofywać. Około godziny 19:00 do akcji wkroczyła 4 Bateria Lekkokonna dowodzona przez podpułkownika Józefa Bema, składająca się z dziesięciu dział. To właśnie jej szarża osłoniła chwiejącą się pod rosyjskim natarciem polską piechotę i powstrzymała ogniem nacierających Rosjan. Dzięki temu armia generała Skrzyneckiego mogła wykonać odwrót na Warszawę. Bem stracił w tej walce wielu ludzi, ale jego manewry uratowały resztę wojsk przed całkowitym rozbiciem.

Co zobaczysz przy pomniku

Sam monument nie jest wielki – to raczej kameralny obiekt, ale jego lokalizacja na kopcu sprawia, że wyróżnia się w terenie. Na cokole widnieje tablica z napisem: „Bohaterom szarży artyleryjskiej pod dowództwem generała Józefa Bema w Bitwie pod Ostrołęką 26.05.1831 r. społeczeństwo m. Ostrołęka”.

Orzeł wzbijający się do lotu to mocny symbol – nie przedstawia klęski, ale determinację i wolę walki mimo przeciwności. Miejsce jest zadbane, choć bez rozbudowanej infrastruktury turystycznej. To punkt do krótszego postoju, refleksji nad historią.

Dojazd jest prosty – ulica Fortowa to żwirowa droga biegnąca od centrum Ostrołęki w kierunku wsi Kruki. Po drodze mijasz ogródki działkowe, a pomnik stoi na łuku drogi, więc trudno go przeoczyć. Można tu dojechać samochodem i zaparkować w pobliżu.

Szlak pamięci bitwy pod Ostrołęką

Pomnik szarży artylerii konnej to tylko jeden z elementów szerszego szlaku upamiętniającego bitwę. W okolicy znajduje się też mogiła generała Ludwika Kickiego we wsi Kruki – polskiego dowódcy, który zginął w tej bitwie. Jadąc dalej ulicą Fortową, można dotrzeć do monumentalnego Mauzoleum Bitwy Ostrołęckiej, zwanego też Fortami Bema.

Warto zaplanować wizytę tak, żeby zobaczyć wszystkie te miejsca razem. Trasa rowerowa lub samochodowa zajmie kilka godzin i pozwoli prześledzić przebieg wydarzeń z 26 maja 1831 roku. Dla osób zainteresowanych historią powstania listopadowego to doskonała lekcja w terenie.

Dla kogo to miejsce

Pomnik przyciąga przede wszystkim miłośników historii wojskowej i osób tropujących ślady powstania listopadowego. Nie każdy turysta będzie zachwycony – to w końcu niewielki monument bez muzeum czy przewodników. Ale jeśli interesuje cię historia Polski XIX wieku, jeśli chcesz zobaczyć autentyczne miejsce bitwy, a nie tylko przeczytać o niej w książce – to miejsce ma sens.

Rodziny z dziećmi mogą tu przyjechać w ramach wycieczki edukacyjnej. Sam pomnik nie zajmie więcej niż 15-20 minut, ale w połączeniu z Mauzoleum i mogiłą gen. Kickiego powstaje ciekawa trasa tematyczna. Dzieci w wieku szkolnym, które uczą się o powstaniu listopadowym, mogą tu zobaczyć konkretne miejsca związane z podręcznikową wiedzą.

Geocacherzy też odwiedzają to miejsce – w okolicy znajduje się skrytka, co dodaje elementu zabawy do historycznej wyprawy.

Praktyczne informacje

Dojazd: Ulica Fortowa w Ostrołęce. Z centrum miasta kieruj się w stronę wsi Kruki. Po minięciu ogródków działkowych i stacji paliw, na łuku drogi po prawej stronie zobaczysz kopiec z pomnikiem. Można dojechać samochodem – droga jest żwirowa, ale przejezdna.

Godziny otwarcia: Pomnik jest dostępny całą dobę. To obiekt w przestrzeni publicznej bez ograniczeń czasowych.

Cena: Wstęp wolny.

Ile czasu przeznaczyć: Sam pomnik – 15-20 minut. Jeśli planujesz zobaczyć cały szlak bitwy (mogiła gen. Kickiego, Mauzoleum), przewiduj 2-3 godziny.

Parking: Można zaparkować przy drodze w pobliżu pomnika. Nie ma wyznaczonego parkingu, ale miejsce pozwala na bezpieczne zatrzymanie samochodu.

Dostępność: Kopiec wymaga pokonania kilku stopni lub wejścia po nierównym terenie. Dla osób na wózkach może być trudno dostępny.

W dniach rocznicowych, szczególnie 26 maja, przy pomniku odbywają się uroczystości patriotyczne z udziałem wojska, władz lokalnych i mieszkańców Ostrołęki.